Prace prowadzone na wysokości wymagają zastosowania tymczasowych konstrukcji zapewniających bezpieczeństwo ludzi oraz stabilne stanowisko robocze. Odpowiedź na pytanie, jakie rusztowanie wybrać, zależy od wielu zmiennych: geometrii obiektu, charakteru robót, nośności podłoża, częstotliwości przemieszczania punktów pracy.

W praktyce inżynieryjnej dobór sprzętu nie sprowadza się wyłącznie do tradycyjnych konstrukcji fasadowych. Równie istotną rolę odgrywają rusztowania przejezdne, modułowe czy kolumnowe. Jakie rusztowania wybrać w zależności od wymagań technologicznych, z uwzględnieniem obowiązujących norm europejskich (PN-EN), wytycznych BHP oraz ergonomii pracy? Tym zagadnieniom poświęcamy nasz dzisiejszy artykuł. 

Charakterystyka rodzajów rusztowań

Rusztowania przejezdne

Rusztowania przejezdne to konstrukcje oparte na lekkich ramach, zazwyczaj aluminiowych, wyposażone w zestaw kołowy z hamulcem. Podstawę normatywną dla tego rodzaju ruchomych rusztowań roboczych stanowi PN-EN 1004-1:2021-04. 

Do ich głównych zastosowań zaliczają się prace instalacyjne, w tym montaż wentylacji, instalacji elektrycznych i tras kablowych, a także roboty malarskie i konserwacyjne w halach przemysłowych, magazynach czy innych obiektach wielkokubaturowych.

Ogromnym atutem modeli tego typu jest mobilność umożliwiająca szybkie zmienianie miejsca wykonywania prac bez konieczności demontażu całej konstrukcji. Jest to szczególnie przydatne podczas robót prowadzonych na dużych powierzchniach, np. w halach, magazynach czy przy długich ścianach. Zaletą jest również modułowa konstrukcja. Poszczególne elementy można składać i rozkładać zgodnie z konfiguracją przewidzianą przez producenta, co ułatwia dopasowanie rusztowania do charakteru wykonywanych prac. Wiele modeli nie wymaga przy tym stosowania skomplikowanych narzędzi. Przekłada się to na sprawniejszą organizację stanowiska pracy oraz ograniczenie czasu potrzebnego na przygotowanie konstrukcji.

Istotnym atutem rusztowań przejezdnych jest ponadto niewielka masa, szczególnie w przypadku wykonań aluminiowych. Poszczególne elementy są łatwiejsze w transporcie i przechowywaniu niż ciężkie komponenty stalowych konstrukcji. Po zakończeniu prac rusztowanie można rozłożyć, a jego elementy przechowywać w sposób zajmujący mniej miejsca.

Rusztowania te sprawdzają się podczas prac montażowych, instalacyjnych, wykończeniowych, konserwacyjnych i serwisowych. Ich kompaktowe wymiary pozwalają wykorzystywać je również w miejscach, w których ustawienie dużej konstrukcji stacjonarnej byłoby utrudnione.

Rusztowania elewacyjne

Rusztowania stacjonarne, prefabrykowane, montowane wzdłuż ścian budynków na całej ich wysokości i szerokości, podlegające normie PN-EN 12810.

Konstrukcja opiera się na powtarzalnych ramach stalowych lub aluminiowych, pomostach roboczych, stężeniach oraz systemie kotew ściennych. Pomosty robocze tworzą ciągi komunikacyjne na poszczególnych poziomach.

Montaż, demontaż i istotne zmiany rusztowań powinny być wykonywane przez osoby posiadające wymagane kwalifikacje, zgodnie z dokumentacją producenta lub projektem indywidualnym. Po zakończeniu montażu rusztowanie należy poddać odbiorowi technicznemu i potwierdzić jego prawidłowość w wymaganej dokumentacji.

Rusztowania elewacyjne zapewniają dużą powierzchnię roboczą i umożliwiają prowadzenie prac na kolejnych poziomach budynku. Ich montaż jest jednak bardziej czasochłonny niż w przypadku lekkich konstrukcji przejezdnych, a prawidłowa instalacja wymaga odpowiedniego przygotowania podłoża, stężeń i kotwienia zgodnie z dokumentacją systemu. Wykorzystywane są do prac przy kompleksowych termomodernizacjach, renowacjach elewacji, ociepleniach budynków wielorodzinnych oraz robotach tynkarskich i remontowych prowadzonych na dużych powierzchniach pionowych.

Rusztowania modułowe (przestrzenne)

Systemy oparte na słupkach pionowych z rozetami, do których mocuje się rygle, stężenia i inne elementy systemowe pod różnymi kątami. Rozstaw punktów mocowania zależy od konkretnego systemu i jego dokumentacji technicznej.

Zapewniają dużą swobodę kształtowania geometrii konstrukcji i umożliwiają tworzenie rusztowań dopasowanych do nietypowych obiektów. Stosowane przez przemysł petrochemiczny, stoczniowy, energetykę, przy obiektach sakralnych o nieregularnej geometrii, a także konstrukcjach estradowych i scenicznych.

Największą zaletą jest możliwość ich dopasowania do łuków, nawisów, załamań i innych nieregularnych elementów. Ograniczeniem natomiast – bardziej złożony montaż.

Rusztowania warszawskie (kolumnowe)

Tradycyjny system ram stalowych łączonych bezśrubowo na czopy, powszechnie spotykany w budownictwie kubaturowym niskich kondygnacji. Prosta modułowa budowa ułatwia montaż i transport elementów. Chętnie stosowane są przez ekipy wykonujące roboty wykończeniowe, prace murarskie w domach jednorodzinnych, naprawy oraz wybrane prace dekarskie i montażowe.

Ich masa jest jednak większa niż w przypadku wielu konstrukcji aluminiowych. Przy większych wysokościach szczególnego znaczenia nabiera prawidłowe stężenie i zapewnienie stateczności konstrukcji, zgodnie z dokumentacją techniczną danego rusztowania oraz wymaganiami dotyczącymi jego montażu i użytkowania.

Rusztowania kozłowe i schodowe

Niewielkie konstrukcje pomocnicze składające się z dwóch przestawnych podpór i pomostu lub specjalistyczne, przeznaczone do pracy na klatkach schodowych. Znajdują zastosowanie przede wszystkim przy robotach wykończeniowych i remontowych prowadzonych na niewielkich wysokościach.

Jak dobrać rusztowanie do miejsca wykonywania prac?

Sam rodzaj robót nie zawsze wystarcza do wyboru odpowiedniego rusztowania. Znaczenie ma również miejsce prowadzenia prac.

Prace wewnątrz budynku

W halach, magazynach, centrach logistycznych czy obiektach przemysłowych szczególnie przydatne są rusztowania przejezdne. Ich mobilność pozwala szybko zmieniać stanowisko pracy, co świetnie sprawdza się np. przy instalacjach prowadzonych w wielu punktach obiektu.

Przy wyborze należy sprawdzić przede wszystkim:

• wysokość pomostu,
• wysokość roboczą podawaną przez producenta,
• dopuszczalne obciążenie,
• wymiary podstawy,
• możliwość przejazdu przez drzwi lub inne otwory,
• rodzaj kół i ich dopuszczalne obciążenie,
• wymagane zabezpieczenia stabilizujące.

Prace elewacyjne

Jeżeli prace obejmują dużą, ciągłą powierzchnię ściany, np. podczas ocieplania lub remontu elewacji, często stosuje się rusztowanie elewacyjne, tworzące rozbudowaną platformę roboczą wzdłuż ściany.

Istotne są tutaj przede wszystkim długość i szerokość pomostów, wysokość konstrukcji, sposób kotwienia oraz przewidywane obciążenie.

Obiekty o nietypowej geometrii

Przy wieżach, kopułach, instalacjach przemysłowych, konstrukcjach technologicznych czy innych obiektach o nieregularnym kształcie szczególnie przydatne okazują się systemy modułowe. Ich konstrukcja pozwala tworzyć układy dopasowane do geometrii obiektu.

W takim przypadku szczególnie ważne jest prawidłowe zaprojektowanie i skonfigurowanie konstrukcji. Nie należy samodzielnie modyfikować układu elementów poza konfiguracjami dopuszczonymi przez producenta lub projektanta.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze rusztowania?

Odpowiedź na pytanie, jakie rusztowanie wybrać, powinna uwzględniać kilka podstawowych parametrów.

1. Wysokość pracy

W pierwszej kolejności trzeba określić, na jakiej wysokości będą wykonywane prace. Nie należy jednak utożsamiać wysokości roboczej z wysokością pomostu. Wysokość pomostu określa poziom, na którym znajduje się pracownik. Wysokość robocza jest wartością orientacyjną określającą poziom, do którego można sięgnąć podczas pracy. Jej rzeczywista wartość zależy m.in. od wzrostu pracownika, pozycji ciała oraz rodzaju wykonywanych czynności.

2. Rodzaj wykonywanych prac

Inne wymagania występują podczas malowania, a inne przy montażu ciężkich elementów instalacyjnych. Przewidywany sposób użytkowania wpływa przede wszystkim na wymaganą nośność pomostu oraz jego powierzchnię.

3. Dopuszczalne obciążenie

Należy uwzględnić nie tylko masę pracowników, ale również narzędzi, materiałów i urządzeń znajdujących się na pomoście. Klasa obciążenia musi odpowiadać planowanemu sposobowi użytkowania i parametrom konkretnego systemu.

4. Warunki podłoża

Rusztowanie ustawia się na stabilnym, odpowiednio przygotowanym i wystarczająco nośnym podłożu. Przy nierównościach terenu trzeba stosować rozwiązania przewidziane przez producenta, np. regulowane stopy lub inne elementy przeznaczone do niwelowania poziomu. Nie wolno wykorzystywać przypadkowych materiałów, takich jak luźne cegły, bloczki czy fragmenty płyt, do prowizorycznego podpierania konstrukcji.

5. Mobilność

Jeżeli prace są prowadzone w wielu punktach, istotnym kryterium staje się możliwość szybkiego przemieszczenia stanowiska. W takiej sytuacji rusztowanie przejezdne będzie zwykle bardziej funkcjonalne niż konstrukcja wymagająca każdorazowego demontażu i ponownego montażu.

6. Stateczność

Przy wyborze należy uwzględnić sposób stabilizacji konstrukcji. W przypadku rusztowań przejezdnych konieczność zastosowania stabilizatorów, wysięgników lub innych elementów zabezpieczających wynika z konstrukcji konkretnego systemu, jego wymiarów, wysokości i konfiguracji. Zawsze należy stosować rozwiązania wskazane w dokumentacji producenta.

Aluminium czy stal?

Materiał konstrukcyjny wpływa przede wszystkim na masę, transport, montaż i odporność na obciążenia mechaniczne.

Rusztowania aluminiowe są zazwyczaj znacznie lżejsze od stalowych, dlatego łatwiej je transportować i przemieszczać. Aluminium charakteryzuje się również wysoką odpornością na korozję atmosferyczną. Z tego względu konstrukcje aluminiowe są często wykorzystywane jako rusztowania przejezdne i przy pracach wewnętrznych.

Rusztowania stalowe charakteryzują się wysoką wytrzymałością i odpornością na obciążenia oraz uszkodzenia mechaniczne. Znajdują szerokie zastosowanie w szczególności przy rozbudowanych konstrukcjach elewacyjnych i systemowych. Ich większa masa oznacza jednak większe wymagania transportowe i większy nakład pracy podczas montażu.

Jak wybrać rusztowanie? Praktyczne podpowiedzi

Nie da się wskazać jednego modelu rusztowania jako najlepszego w każdym przypadku. Decyzja powinna wynikać z charakteru robót, wymaganej mobilności, parametrów konstrukcji i warunków jej użytkowania. Przy wyborze przydatne mogą się okazać odpowiedzi na poniższe pytania.

1. Miejsce pracy
Czy prace będą prowadzone wewnątrz budynku, na elewacji, na otwartym terenie czy przy nietypowej konstrukcji?

2. Wysokość wykonywania robót
Należy ustalić rzeczywisty poziom wykonywania robót i dobrać wysokość pomostu odpowiednią do tego zadania.

3. Rodzaj zadania
Malowanie, instalowanie, murowanie, tynkowanie czy montaż ciężkich elementów wymagają różnych parametrów użytkowych.

4. Przewidywane obciążenie
Trzeba uwzględnić pracowników, narzędzia, materiały i urządzenia znajdujące się na pomoście.

5. Podłoże
Konstrukcja musi mieć zapewnione stabilne i odpowiednio nośne podparcie.

6. Ocenienie potrzeby przemieszczania
Przy wielu punktach pracy bardzo korzystnym rozwiązaniem okazuje się rusztowanie przejezdne.

7. Sprawdzenie dokumentacji technicznej
Ostateczny wybór konkretnego systemu powinien uwzględniać jego dopuszczalne wysokości, obciążenia, konfiguracje, sposób stabilizacji oraz wymagania dotyczące montażu i użytkowania.